Warmtepomp en zonnepanelen: zo laat je ze slim samenwerken

Heb je een warmtepomp en zonnepanelen, dan heb je twee investeringen in huis die goed bij elkaar passen. De ene maakt stroom, de andere gebruikt veel stroom. Maar ze werken niet vanzelf samen. Een warmtepomp warmt vaak ’s nachts het tapwater op of draait vroeg in de ochtend het hardst, precies als je panelen niets leveren. Met een paar aanpassingen verander je dat. In dit artikel lees je welke stappen er zijn, wat ze vragen en wat je realistisch kunt verwachten.

Waarom passen een warmtepomp en zonnepanelen goed bij elkaar?

Ze passen goed bij elkaar omdat een warmtepomp veel stroom gebruikt en een deel daarvan verschuifbaar is. Juist dat verschuifbare deel kun je laten samenvallen met je zonnestroom.

Na het einde van de salderingsregeling in Nederland, op 1 januari 2027, wordt stroom die je terugleverst minder waard dan stroom die je zelf gebruikt. Lees daarover meer op onze pagina Wat verandert er in 2027?. Elke kilowattuur die je warmtepomp uit je eigen panelen haalt, hoef je niet in te kopen. In België werkt het met de digitale meter op een vergelijkbare manier: wat je injecteert levert minder op dan wat je afneemt kost.

Het verschil met een wasmachine of vaatwasser is dat een warmtepomp niet alleen op één moment draait. Hij werkt de hele dag en reageert op de temperatuur binnen en buiten. Je kunt hem dus niet simpelweg ‘om 12 uur aanzetten’. Je kunt hem wel slim sturen.

Welk deel van het warmtepompverbruik kun je verschuiven?

Vooral het opwarmen van tapwater en een deel van de ruimteverwarming zijn te verschuiven. Het directe verwarmen bij kou kun je niet verplaatsen zonder dat je comfort inlevert.

Bij een hybride warmtepomp, die samenwerkt met een cv-ketel, is het verschuifbare deel meestal kleiner. Het tapwater komt dan vaak nog uit de ketel. De tips over voorverwarmen gelden wel.

Maakt het uit of je een hybride of een volledig elektrische warmtepomp hebt?

Ja. Bij een volledig elektrische warmtepomp kun je meer verschuiven, omdat zowel de verwarming als het tapwater op stroom draaien. Bij een hybride warmtepomp verwarmt de warmtepomp vooral de ruimte en komt het tapwater meestal nog uit de cv-ketel.

Een all-electric warmtepomp is een warmtepomp die zonder cv-ketel het hele huis verwarmt en meestal ook een boilervat voor warm tapwater heeft. Een hybride warmtepomp werkt samen met een cv-ketel: de warmtepomp doet het meeste werk bij mild weer, de ketel springt bij als het kouder is of als je veel warm water nodig hebt.

Heb je een hybride warmtepomp, kijk dan in de app of de warmtepomp op zonnige dagen meer werk mag doen voordat de ketel bijspringt. Sommige systemen hebben daarvoor een instelling. Weet je het niet, vraag het dan aan je installateur.

Hoe zet je het warme tapwater op de middag?

Dat doe je in de instellingen of de app van je warmtepomp. Zoek het tijdprogramma voor tapwater, ook wel ‘warm water’ of ‘boilerprogramma’ genoemd, en verplaats het opwarmen naar de middag.

Veel warmtepompen staan standaard ingesteld om het boilervat ’s nachts op te warmen. Dat stamt uit de tijd van dag- en nachttarief. Met zonnepanelen is de middag een logischer moment. Het water blijft in een goed geïsoleerd vat uren warm, zodat je ’s avonds en de volgende ochtend gewoon kunt douchen.

1. Open het tijdprogramma voor tapwater in de app of op het display.
2. Kies een venster rond het midden van de dag, bijvoorbeeld tussen 11 en 15 uur.
3. Kijk een paar dagen met je energiemeter of het opwarmen nu samenvalt met je zonnestroom.
4. Twijfel je over de instellingen, vraag het dan na bij je installateur.

Een warmtepomp warmt het tapwater regelmatig extra op tegen legionella. Die routine laat je staan. Wel kun je je installateur vragen of die ook op de middag kan plaatsvinden.

Kun je je huis gebruiken als warmtebuffer?

Ja, een goed geïsoleerd huis met vloerverwarming houdt warmte uren vast. Daardoor kun je overdag iets meer warmte in huis brengen en ’s avonds minder stoken.

Thermische massa is het vermogen van vloeren, muren en meubels om warmte op te nemen en langzaam weer af te geven. Een betonnen vloer met vloerverwarming heeft veel thermische massa. Daardoor werkt je huis een beetje als een batterij, maar dan voor warmte.

In de praktijk betekent dat: zet op een zonnige middag de gewenste temperatuur een halve tot een hele graad hoger. ’s Avonds geeft de vloer die warmte langzaam weer af. Het effect hangt sterk af van je isolatie en je soort afgiftesysteem. Met radiatoren is het kleiner dan met vloerverwarming.

Wat is SG-ready en heb je het nodig?

SG-ready is een standaard waarmee een warmtepomp een eenvoudig signaal van buitenaf kan ontvangen, bijvoorbeeld ‘er is zonnestroom over, je mag meer doen’. De warmtepomp verhoogt dan zelf tijdelijk de temperatuur van het tapwater of het verwarmingswater.

Het signaal komt meestal van een omvormer, een energiemanager of een systeem zoals Home Assistant met een P1-meter. Die ziet dat je terugleverst en schakelt een contact. De warmtepomp bepaalt daarna zelf hoe hij reageert, binnen de grenzen die de fabrikant en je installateur hebben ingesteld.

Je hebt SG-ready niet nodig om te beginnen. Een tijdprogramma voor tapwater werkt op de meeste dagen al goed. SG-ready is de volgende stap als je het automatisch wilt, en als je regelmatig flink overschot hebt.

Wat heb je nodig voor SG-ready?

• Een warmtepomp met een SG-ready ingang (staat in de handleiding of op de website van de fabrikant).
• Een apparaat dat het signaal geeft: omvormer, energiemanager of slim systeem met een P1-meter.
• Een erkend installateur die de bedrading aanlegt en de instellingen goed zet.

Werkt dit ook in de winter?

Nauwelijks. In de winter heb je de meeste warmte nodig, en dan leveren je panelen het minst. Dat is een eerlijke beperking van deze combinatie.

In december en januari gebruikt je huis vaak al vrijwel alle zonnestroom die je opwekt, ook zonder slimme instellingen. Er blijft weinig over om te verschuiven. De winst zit vooral in het voorjaar en het najaar, als het ’s nachts koud is en overdag de zon schijnt, en in de zomer bij het tapwater. Lees meer in ons artikel over zonnestroom in de winter.

Wat werkt in welk seizoen?

Hoe combineer je de warmtepomp met andere apparaten?

Door ze te spreiden. Een warmtepomp vraagt tijdens het opwarmen van tapwater vaak een flink vermogen. Draait tegelijk de droger of laad je de auto, dan vraag je samen meer dan je panelen leveren.

• Zet het tapwater bijvoorbeeld rond 11 uur, de wasmachine rond 13 uur en de droger daarna.
• Laad je overdag de elektrische auto, kies dan een ander venster voor het tapwater.
• Met een energiemanager kun je dit automatisch laten verdelen.

Ons gratis dagschema helpt je een vaste volgorde te maken. In Vlaanderen houd je zo ook je piekverbruik laag, wat telt voor het capaciteitstarief. Zie ons artikel over België en het capaciteitstarief.

Stappenplan: hoe stel je je warmtepomp in voor zonnestroom?

Begin met meten, verschuif daarna het tapwater, probeer voorverwarmen en kijk pas dan naar een koppeling. Zo zet je de stappen in volgorde van eenvoudig naar ingewikkeld.

1. Meet twee weken zonder iets te veranderen. Kijk met een energiemeter op je P1-poort of in de app van je warmtepomp wanneer het verbruik piekt. Noteer of dat ’s nachts, ’s ochtends of overdag is.
2. Zoek het tijdprogramma voor tapwater. In de app heet dit vaak ‘warm water’, ‘tapwater’ of ‘boiler’. Kijk welke tijden er nu staan en of er een ‘eco’- of ‘comfort’-stand is.
3. Zet het opwarmen in het zonnevenster. Kies een blok van een paar uur rond het midden van de dag. Heb je een oost-westdak, schuif het dan wat op. Lees hoe je jouw venster vindt in ons artikel over oost, west of zuid.
4. Laat ’s nachts alleen een vangnet staan. Wil je zeker zijn van warm water, laat dan een korte, lagere stand in de vroege ochtend staan. Overleg met je installateur wat verstandig is voor jouw vat en gezin.
5. Probeer voorverwarmen op een zonnige dag. Zet de gewenste kamertemperatuur tussen het begin en het einde van je zonnevenster een halve graad hoger. Kijk ’s avonds hoe het voelt en wat je meter laat zien.
6. Gebruik de weersverwachting. Met de gratis Zonnevenster-planner zie je per uur hoeveel zon er morgen voor jouw dak verwacht wordt. Kies ‘Warmtepomp (tapwater)’ en je krijgt het beste blok voor die dag.
7. Vraag daarna pas naar SG-ready. Werkt het handmatig goed en wil je het automatisch, dan is een koppeling de logische volgende stap.

Wat vraag je aan je installateur?

Een goed gesprek met je installateur voorkomt fouten. Deze vragen kun je meenemen:

• Kan het tijdprogramma voor tapwater naar de middag, en wat betekent dat voor de temperatuur van het vat?
• Op welk moment draait de legionellaroutine, en kan die ook overdag plaatsvinden?
• Heeft mijn warmtepomp een SG-ready ingang of een andere manier om op zonne-overschot te reageren?
• Welk apparaat kan het signaal geven: mijn omvormer, een energiemanager of een systeem met een P1-meter?
• Hoe ver mag de temperatuur omhoog bij een zonnesignaal zonder dat het rendement of de levensduur eronder lijdt?
• Bij een hybride systeem: kan de warmtepomp op zonnige dagen voorrang krijgen boven de ketel?

Hoe ziet dat er in de praktijk uit?

Drie voorbeelden laten zien hoe verschillende huishoudens dit kunnen aanpakken. Het zijn illustraties, geen berekeningen. Jouw situatie kan anders uitpakken.

Voorbeeld 1: gezin met vloerverwarming en een dak op het zuiden

Beide ouders werken buitenshuis, de kinderen zijn overdag op school. De warmtepomp warmde het boilervat altijd ’s nachts op. Het gezin zet het tapwaterprogramma op 11 tot 14 uur en laat een korte ochtendstand staan als vangnet. Op zonnige dagen in maart en april zetten ze de thermostaat tussen 12 en 16 uur een halve graad hoger. ’s Avonds merken ze dat de vloer langer warm blijft. De vaatwasser draait voortaan na het tapwater, rond 14 uur.

Voorbeeld 2: thuiswerker met radiatoren en een oost-westdak

Deze bewoner werkt vier dagen thuis. Het dak levert al vroeg in de ochtend en nog laat in de middag. Omdat radiatoren minder warmte vasthouden, kiest hij niet voor voorverwarmen maar voor een gelijkmatige temperatuur. Het tapwater zet hij in twee kortere blokken: een rond 10 uur, gevoed door de oostkant, en een rond 15 uur, gevoed door de westkant. Elke avond kijkt hij in de planner naar de volgende dag en schuift hij het blok op als er bewolking verwacht wordt.

Voorbeeld 3: stel met een hybride warmtepomp en een elektrische auto

Het tapwater komt hier uit de cv-ketel, dus dat valt af. Het stel richt zich op twee dingen: de warmtepomp mag op zonnige middagen in het voor- en najaar meer werk doen, en de auto laadt overdag in het weekend. Om te voorkomen dat beide tegelijk veel vragen, laden ze de auto ’s ochtends en laten ze de warmtepomp vanaf de vroege middag voorverwarmen. Lees meer in ons artikel over laden op zonnestroom.

Wat zijn veelgemaakte fouten?

De meeste fouten ontstaan door te veel tegelijk te veranderen of door het comfort uit het oog te verliezen.

• Het tapwater alleen nog overdag laten opwarmen zonder vangnet. Na een paar bewolkte dagen kan het water dan te koud worden. Laat in overleg een korte reservestand staan.
• De legionellaroutine uitzetten. Die is er voor je gezondheid. Verplaats hem hooguit, en alleen samen met je installateur.
• Te ver voorverwarmen. Een paar graden hoger zetten maakt het huis onbehaaglijk warm en de warmtepomp werkt dan minder efficiënt. Een halve tot een hele graad is genoeg om te testen.
• Alles tegelijk laten draaien. Tapwater, droger en auto samen vragen meer dan je dak levert. Spreid ze over de dag.
• Zelf aan de stooklijn of de bedrading zitten. Dat is werk voor een erkend installateur.
• Te snel conclusies trekken. Eén zonnige dag zegt weinig. Vergelijk een paar weken met vergelijkbaar weer.

Checklist: ben je klaar om te beginnen?

• ☐ Ik weet wanneer mijn warmtepomp nu het meeste stroom gebruikt.
• ☐ Ik heb het tijdprogramma voor tapwater gevonden in de app of op het display.
• ☐ Het opwarmen staat in mijn zonnevenster, met een vangnet voor bewolkte dagen.
• ☐ Ik heb voorverwarmen getest op een zonnige middag.
• ☐ Mijn andere grote verbruikers draaien na elkaar, niet tegelijk.
• ☐ Ik kijk de avond van tevoren in de planner hoeveel zon er morgen verwacht wordt.
• ☐ Ik heb mijn vragen over SG-ready en legionella aan de installateur gesteld.

Hoe zie je of het werkt?

Je ziet het aan twee dingen: je warmtepomp verbruikt meer op de uren dat je panelen leveren, en je levert op die uren minder terug. Allebei kun je aflezen met een energiemeter.

Kies voor een eerlijke vergelijking twee periodes met ongeveer hetzelfde weer, bijvoorbeeld twee zonnige weken in het voorjaar. Kijk in de eerste periode hoe je verbruik er zonder aanpassingen uitziet. Pas daarna je instellingen aan en kijk in de tweede periode opnieuw.

• Kijk naar de dagcurve. Valt de piek van de warmtepomp nu binnen je zonnevenster, of nog steeds ’s nachts?
• Kijk naar je teruglevering rond het middaguur. Als die daalt terwijl je panelen evenveel leveren, gebruik je meer zelf.
• Kijk naar je comfort. Is er ’s avonds en ’s ochtends genoeg warm water? Is het huis ’s avonds niet te koel? Comfort is de grens.

Veel warmtepomp-apps laten ook per dag zien hoeveel energie er naar verwarming en naar tapwater ging. Combineer die gegevens met je P1-meter, dan zie je precies waar de stroom heen gaat.

Kun je in de zomer koelen op zonnestroom?

Ja, als je warmtepomp kan koelen, valt dat vanzelf goed samen met de zon. Het is het warmst als je panelen het meest leveren.

Niet elke warmtepomp kan koelen, en niet elk afgiftesysteem is ervoor geschikt. Vloerkoeling geeft een milde verkoeling. Een lucht-luchtwarmtepomp of airco koelt sneller. Begin met koelen in de late ochtend, voordat het huis is opgewarmd. Houd overdag zonwering aan de zonkant dicht, dan hoeft de warmtepomp minder te doen. Vraag je installateur of koelen met jouw systeem mogelijk is en welke grenzen er gelden.

Wat levert het op?

Dat is per huis verschillend, en daarom noemen we geen bedragen. Het hangt af van je aantal panelen, de ligging, je isolatie, je soort warmtepomp en je energiecontract.

Wat wel vaststaat: hoe meer van het warmtepompverbruik samenvalt met je zonnestroom, hoe minder stroom je hoeft in te kopen en hoe minder je terugleverst. Met een energiemeter zie je zelf wat een aanpassing doet. Vergelijk bijvoorbeeld een zonnige week voor en na het verplaatsen van het tapwater. Dan zie je in je eigen cijfers of het werkt, zonder dat je hoeft te rekenen met aannames. Meer tips per seizoen vind je op de pagina over de warmtepomp.

Veelgestelde vragen

Bronnen

• Milieu Centraal: warmtepomp
• Milieu Centraal: hybride warmtepomp
• Rijksoverheid: salderingsregeling